یک لیوان چای داغ: اصلاحات آموزش عالی در اتریش

سیستم آموزش عالی در اتریش -حداقل برای شهروندان این کشور- کاملا باز است. یعنی فرد از دوره لیسانس تا دکترا هیچ محدودیتی برای ثبت نام در دانشگاه ندارد و تنها پیش نیازش داشتن مدرک دوره تحصیلی پایین تر است. یعنی دیپلم دبیرستان برای ثبت نام فوق لیسانس پیوسته و فوق لیسانس برای ثبت نام دکترا کفایت می کند. این جا هم مثل آلمان لیسانس و فوق لیسانس از هم جدا نیست. ضمن این که به جای دوره پی اه دی دوره دکترا دارند. فرقش هم در این است که در دوره دکترا درس جدی یا امتحان جامع تعیین صلاحیت پس از دو سال درس وجود ندارد و دانش جو فقط باید تزش را بنویسد. خب احتمالا می توانید پیامد این سیستم را حدس بزنید. ظرفیت رشته ها و تناسب استعدادها - به جز معدودی رشته مثل موسیقی و پزشکی - کنترل نمی شود. هر چند فلسفه "ورود آسان - خروج مشکل" در این جا پیاده شده و حداقل در برخی رشته ها درس ها سنگین است - و البته در برخی دیگر لزوما نه - ولی به هر صورت تعدد دانش جو باعث می شود که حداقل در دوره اول یعنی دوره فوق لیسانس استادان نتوانند وقت زیادی برای راهنمایی تزهای دانش جویان صرف کنند. تصورش هم سخت نیست. در خیلی از رشته ها که مثلا ده یا بیست نفر استاد بیش تر ندارد سالیانه بین 500 تا 1000 نفر ثبت نام می کنند و همه هم باید تز فوق لیسانس بنویسند. دیگر خودتان نتیجه گیری کنید که کیفیت کار چه طور می شود. دوره دکترا هم خیلی فرق ندارد. یعنی یک دانشکده می تواند صدها دانش جوی دکترا داشته باشد که نیازی هم به گذراندن درس چندانی ندارند و همیشه هم استادی پیدا می شود که آسان گیر باشد و بشود با او تزی نوشت و دکترا گرفت.

مسایلی از این دست باعث شده تا هم سطح بهره وری تولید علم در اتریش به شدت پایین تر از کشورهایی مثل آمریکا و انگلیس باشد و هم کیفیت فارغ التحصیلان و در نتیجه قدرت علامت دهی مدرک این کشور چندان بالا نباشد. اتفاقا دی شب با جمعی از اساتید رفته بودیم بیرون و سر شام با یکی از استادان دانش گاه وین آشنا شدم. می گفت دانش جوهای دکترای ما باهوش هستند ولی به شدت تنبلند و انگیزه ای برای خواندن جدی درس ها را ندارند! این مسایل استادان نسل جدید - خصوصا آن هایی که تربیت علمی آنگلوساکسون دارند - و سیاست گذاران پیش رو را به فکر انداخته که اصلاحات جدی در نظام آموزش عالی انجام دهند. اصلاحاتی که به شدت با مقاومت محافظه کاران در داخل دانش گاه ها و احزاب دست چپی در نظام سیاسی مواجه است. با این همه چون بلاخره سنت حسنه فکر کردن و شکمی حرف نزدن در این جا کمی جدی تر از مملکت ما است حتی در همین بستر هم صحبت های دو طرف چارچوب مند و قابل فهم است. خلاصه ای از برخی بحث ها را که حاوی نکته های جالبی برای ما است این جا می آورم.

1) ظاهرا این توافق عمومی وجود دارد که اصلاحات نباید معطوف به رقابتی کردن ورود برای دوره لیسانس باشد. این را هم بگویم که بحث تفکیک مقطع لیسانس و فوق لیسانس در رشته های مختلف از چند سال پیش شروع شده و در حال گسترش است. منطق این حرف جالب است. اولا معتقدند که سن شرکت در این امتحان (18 سال) و زمان لازم برای آماده شدن برای آن (17 سالگی) دقیقا سنی است که پسران عقل درست و حسابی ندارند و تازه دارند بحران های دوران بلوغ را می گذرانند. بنابراین در این سن به اندازه کافی عاقل نیستند که بتوانند تصمیم های درست بگیرند یا خوب درس بخوانند. ثانیا امتحان رقابتی باعث می شود تا یکی دو سال از شادترین دوران زندگی دانش آموزان صرف آماده شدن برای امتحان ورودی شود و نباید به خاطر افزایش کیفیت آموزش عالی این بها را پرداخت.

2) مخالفین امتحان ورودی معتقدند که آموزش عالی فقط یک سرمایه گذاری روی سرمایه انسانی افراد نیست بل که در عین حال یک کالای مصرفی هم هست. یعنی عده ای از افراد ممکن است دوره لیسانس را طی کنند فقط به خاطر این که از بودن در دانش گاه لذت ببرند. من جواب مخالفان این استدلال را نمی دانم ولی خودم می توانم بگویم که با این تعریف (که من هم موافقش هستم) باید هزینه مصرف را از مصرف کننده بگیریم و گرنه تقاضا به سمت بی نهایت میل می کند همان طور که در عمل اتفاق افتاده است. شهریه های اندکی که از چند سال پیش فعال شده تقریبا در همین راستا است.

3) باز بودن در دوره لیسانس طبیعتا منجر به تراکم دانش جو می شود و امکان گروه بندی دانش جویان بین دانش گاه های خوب و بد را هم از بین می برد. مدافعین این سیستم معتقدند که اساسا دوره لیسانس چیزی مثل دبیرستان است و لذا لازم نیست که منابع کم یاب نظام آموزش عالی یعنی" اساتید خوب" به این بخش تخصیص داده شوند. ضمن این که عدم تفکیک دانش جویان در این مقطع باعث می شود تا افراد به لحاظ اجتماعی در جمع متنوع تری درس بخوانند و بلوغ اجتماعی به تری پیدا کنند. حرفشان برای من جالب بود. برای دوره لیسانس اساتید معمولی (که به خاطر تعدد فارغ التحصیلان دکترا عده شان خیلی زیاد است) را تخصیص دهیم و اساتید خوب و حرفه ای را برای دوره تحصیلات تکمیلی نگه داریم.

4) رقابت برای به دوره بعد از لیسانس یعنی فوق لیسانس جدید و دکترا منتقل شود. در این سن دانش جویان هم به اندازه کافی علایق خود را می شناسند و هم به حدی پخته شده اند که در یک رقابت جدی شرکت کنند. ضمن این که عده زیادی از افراد در همان مقطع اول آموزش عالی را ترک می کنند و رقابت بین عده کم تری و لذا با فشار کم تری صورت می گیرد. راست هم می گویند به تفاوت فشار بین کنکور لیسانس و فوق لیسانس در ایران دقت کنید.

5) یک نکته جالبی که من از این بحث یاد گرفتم ظرافتی است که در پیاده سازی سیستم جدید دنبال می شود. مدافعین سیستم جدید فهمیده اند که رقابتی کردن آموزش عالی یا تلاش برای بالا بردن سطح آن با مخالفت های گسترده مواجه خواهد شد. بنابراین راه هوش مندانه ای انتخاب کرده اند. گفته اند که ما اصلا دست به سیستم قبلی نمی زنیم و این سیستم همین طوری به کارش ادامه دهد. در عوض سعی دارند به صورت موازی سیستم دانش گاهی جدیدی بسازند که اسمش را الیت یونیورستی می گویند و شبیه به نظام تحصیلات تکمیلی در آمریکا است. اولین برنامه ای که به این شکل طراحی شد دوره پی.اه.دی فاینانس بود که به صورت مشترک بین موسسه ما و دو دانشگاه دیگر وین اجرا شد و سیستم کاملا آمریکایی دارد. یک دوره مشابه هم در شهر گراتز و در حوزه بیوتکنولوژی پیاده شد. صحبت های مشابهی برای رشته اقتصاد هم در جریان است که هنوز عملیاتی نشده است. من از این ظرافت خیلی خوشم آمد. در بحث مدیریت تحول می گویند که یک راه مهم تحول این است که به جای دست زدن به سیستم قدیمی در داخل همان سازمان یک بخش جدید چابک درست کنید. اگر کارکرد این بخش جدید به تر از بخش های قدیمی باشد مسیر رقابت خود به خود باعث تقویت این بخش و تضعیف و حل شدن بخش های قدیمی می شود.

نظرات

طفل شیرخواره :

آقاجان این کامنت های پست جایگزینی وارداتو یه نگاه بندازین بد نیستا.ببین من اون قسمتی که گفته بودین که اگر واردات شلوار و شکلاتو ممنوع بکنیم دلار گرون میشه رو نفهمیدم.اگ حوصله دارین توضیح بدین چرا گرون میشه.ممنون.

حامد : مثل همیشه شرمنده از تاخیر. دلیل گران شدن تصوری دلار نه به خاطر ممنوعیت واردات بل که به خاطر ممنوعیت تخصیص ارز نفتی به مصارف جاری جامعه است. به این ترتیب عرضه ارز در جامعه از 30-40 میلیارد دلار به 7-8 میلیارد دلار می رسد.

طفل شیرخواره - December 8, 2006 11:23 AM

صبا :

سلام اقای قدوسی من خدا رو شکر وبلگتون رو پیدا کردم اول برا همسرتون کامنت گذاشتم مطالبتون رو خوندم خیلی جالب و واقع بینانه بود و چقدر قشنگ مقایسه کرده بودید من یه تحقیق دارم در باره آموزش مهارت های زندگی و شاید ربطش به دینداری ... خواستم بدونم میتونم از شما کمک بگیرم؟...

حامد : سلام. خوشحال می شم اگر بتونم کمکی بکنم.

صبا - December 8, 2006 12:09 PM

Ahmad :

I do not agree with your comment on the quality of PhD in the programs that are merely based on a research work. In fact, you can always find some exceptions everywhere. But, in general, and as a rule of thumb with 60 per cent of your work as a PhD in the field of engineering in Germany, you would get a PhD in US. Nevertheless, I agree that there are some efficiencies in the PhD programs in such countries, which is more related to the long period of time that people have to stay in university, and not to the quality of the program. In fact, they have to spend more time because they have to produce more results.

My last comment is that the research system (PhD) in UK in most fields is also very much like that in Germany and Austria (but shorter) and not that in US. And in many fields -for example in electrical engineering- the efficiency of PhD research is very low.

Sorry for writing in English. I have no persian keyborad.

Hamed : Ahmad Jaan, thanks a lot. good points. Just one point that I am mainly concerned about comparing the "signalling" effect of Phd degree. Of course there are hundreds of highly qualified Phd graduates in European system but the problem is that in the absence of a "Course and Qualifying Exam" system, the Phd degree does not ensure that the person knows the basics of his field very well. This is a reality which makes the North American degrees more valuable and less risky in the job market.

Ahmad - December 8, 2006 03:38 PM

پسر فهمیده :

البته تا آن‌جایی که شنیده‌ام، در انگلیس هم دانش‌جوهای دکتری درسی نمی‌گذرانند، ولی ورود به دوره رقابتی هست. در مورد این سیستم جدید که می‌فرمایید، تکلیف شهریه چه می‌شود؟ شهریه همان‌طور ارزان می‌ماند؟

حامد : انگلیس را دقیق نمی دونم هر چند یکی دو جایی که من خبر دارم ظاهرا یک کورس ورک یک ساله اضافه شده است. در سیستم جدید تمایل بر این است که مثل آمریکای شمالی دانش جویان دکترا تغذیه مالی شوند. من یک بار در یک جایی بودم که رییس سانیس فاند اتریش داشت صحبت می کرد و می گفت مسخره است که دانش جوی دکترای ما باید صبح تا عصر تاکسی براند تا خرجش را در بیاورد و شب روی تزش کار کند.

پسر فهمیده - December 8, 2006 04:56 PM

یک مساله اجرای این سیستم در ایران اینه که ما امکانات فیزیکی ( کلاس درس و صندلی و فضا چیزهائی در این حد ) را هم نداریم اگر بخواهیم رقابت را از سطح لیسانس حذف کنیم ، ضمن اینکه پراکندگی جمعیت توی ایران خیلی دردسر بر انگیزه ، توی تهران برای 12 میلیون باید امکانات تهیه بشه ، در عوض خیلی از شهرهائی که الان دانگاه داره و دانشجوها مجبورن برن اونجا چون سیستم رقابتی و جای دیگه قبول نشدن ، با این روش خالی از دانشجو میشه

حامد : ممنون. تذکر خوبی است. البته اگر بلندمدت نگاه کنی و با پیش فرضی که توی اتریش هست یعنی حذف اساتید خیلی خوب از آموزش لیسانس و حذف امتحان ورودی و در نتیجه نزدیک کردن کیفیت اساتید و دانش جویان دانشگاه های مختلف اون وقت یک اتفاق دیگه هم می افته و اون این که دانش جوهای شهرستانی هم که تهران می آیند انگیزه زیادی برای این کار نخواهند داشت و نهایتا به یک جور تعادل می رسیم.

Anonymous - December 8, 2006 08:39 PM

بابك اكبري :

با سلام
نكات جالبي را عنوان كرديد. من با اصل صحبت مشكلي ندارم فقط يك نكته را متذكر مي شوم و آن اينست كه در ايران نيز (حداقل در مباحث مربوط به تحصيلات تكميلي) علما فكر مي كنند و زياد از روي شكم حرف نمي زنند. منتهي فرق اينجا در اينست كه در خيلي از موارد منافع شخصي آنهم متاسفانه از نوع كوتاه مدت روند فكر و صحبت ها را تعيين مي كند.

بابك اكبري - December 9, 2006 06:04 AM

pcax qdgejv :

fdajg lszc ewqjbaz qgjldpi screupjox xefkbjhw rfdi

pcax qdgejv - April 21, 2007 10:57 PM

riqdlec uybjif :

eyhpt zdykc tuvjbf bwotzygp rzqa ydqbpwrm jleugn http://www.nhcvlzfu.yuqe.com

riqdlec uybjif - April 21, 2007 10:59 PM

penn station :

Nice site. Thank you!
http://penn-station.musicwings.info penn station

penn station - April 30, 2007 09:58 AM

halcyon hot springs :

Good site. Thank you:-)
http://halcyon-hot-springs.mp3wings.info halcyon hot springs