از نویسنده مهمان: بانک داری اسلامی و صکوک
دوست خوبم فایزه راعی که الان آخرهای دوره دکترای اقتصاد خود را در دانشگاه تگزاس می گذارند تابستان امسال کارآموزی در صندوق بین المللی پول داشت که در انتهای این کارآموزی مقاله ای در مورد ارزیابی مقایسه ای ریسک اوراق مشارکت اسلامی (صکوک) منتشر کرد. مقاله را که خواندم از فایزه خواهش کردم تا مقدمه ای بر مبحث و نیز خلاصه ای از یافته های تحقیقش را برای خوانندگان بنویسد که لطف کرد و با وجود گرفتاری زیاد متن مفصلی نوشت که آن را (با اندکی ویرایش رسم الخط توسط چای داغ) در دو بخش می خوانید:
فکر می کنم هر کسی در ایران لااقل یک بار ازخودش پرسیده باشد که منظور از بانک داری اسلامی بدون ربا چیست؟ اگر بهره ربا حساب میشود پس چرا بانک های (اسلامی) ایران بهره می گیرند؟ و اگر بهره همان ربا نیست، پس ربا چیست؟ آیا بهره خیلی بالا ربا حساب میشود؟ اگر منظور این بوده، این حد بالا را چه کسی تعیین می کند؟ چه حدی از بهره طبیعی است و چه حدی دامنه ربا؟ آیا این حد طبیعی نباید تابعی از شرایط کار و رقابت و میزان سرمایه و ریسک در آن بازار خاص باشد؟ در این صورت آیا این یک مساله صرفا اقتصادی نیست ؟ پس منظور دین چه بوده است؟ چرا در دین (در واقع فقه) اصرار زیادی هست که انواع و اقسام فعالیت های اقتصادی را در قالب فرم های خاصی مطرح کنند: مساقات، مزارعه، مضاربه، مشارکه، مرابحه، سلام، استثنا و...؟ آیا این ها فرمهایی بوده اند در خدمت یک مفهوم و هدف خاص که حالا در دوران مدرن و در اقتصادهایی دیگر هم آن مفهوم می تواند در شکل هایی دیگر حفظ شود؟ آیا خود آن فرم ها مهم هستند ؟ آیا فرم خالی شده از مفهوم را نمی توان دور زد همان طور که در برخی حجره های بازارهای سنتی ایران یک تکه کله قند، نقش کالای واسطه را در یک معامله مهم بازی میکند تا فرم حفظ شود و شبهه ربا از بین برود؟ این آخری مسلما قابل دفاع نیست.
یا متاسفانه در ایران مطالب دندان گیر و عمیق در مورد این سوال ها وجود ندارد یا من خوب نگشته ام ویا در جستجوهای اولیه ازفرط حرف های تکراری و مبهم خسته شده ام . در هرصورت دوره کارآموزی در صندوق جهانی پول بر روی پروژه ای در این مورد، فرصتی فراهم کرد که یک بار دیگر این سوال ها برایم مطرح شود و این بار خوشبختانه همراه با دسترسی به منابع بیشتر و فرصت آشنایی با صاحبنظران این زمینه ها.
برخلاف ایمیل دسته جمعی ای که چند هفته پیش از طرف دانشگاه شریف به من رسید و با افتخار و هیجان خبر از "اولین" کنفرانس و کارگاه بین اللملی فاینانس اسلامی در دانشگاه شریف میداد، تا به حال صدها نوع از این کنفرانس ها در کشورهای حوزه خلیج فارس، آسیای جنوب شرقی، آمریکا و اروپا برقرار شده است.
هرچند ایران (وتا حدی سودان) از اولین کشورهایی هستند که بانکداری اسلامی را در سطح وسیع ملی برپا کردند، بانکداری اسلامی از قبل از انقلاب ایران در حال نشو و نما بود. به طور مثال بانک اسلامی فیصل که سرمایه اصلی آن از دلارهای نفتی عربستان بود، توسط شاهزاده سعودی محمدبن فیصل، در سال 1977 (1356) شروع به کار کرد. رشد این نوع بانک ها در 20 سال گذشته بسیار سریع بوده است که قسمتی از آن به دلیل پیوستن کشورهای اسلامی بخصوص کشورهای حوزه خلیج فارس، به جریان رو به رشد اقتصادی جهان و در نتیجه نیاز به خدمات مالی بیشتر است. این نیاز همراه با پیوندهای دینی از عوامل رشد بانکداری اسلامی شده است. همچنان، انبوه دلارهای نفتی در منطقه همراه با علاقه مسلمانان منطقه به سرمایه گذاری آن ها در فعالیت های اقتصادی اسلامی از مهم ترین عوامل جلوبرنده فاینانس اسلامی است.
در حال حاضر بیش از 300 موسسه مالی در جهان به ارایه خدمات مالی و سرمایه گذاری های منطبق برقوانین اسلام می پردازند. سرمایه این بانکها در سال 2005 حدود 500 میلیارد دلار تخمین زده شد (برای مقایسه، درآ مد ملی ایران حدود 190 میلیارد درسال است ) و انتظار می رود تا سال 2010 از مرز 1 تریلیون بگذرد. با توجه به درآمد نفتی هنگفت در حوزه خلیج فارس و علایق مذهبی ساکنان آن، این بخش از صنعت بانکداری می تواند بالقوه بخش بسیار سوددهی باشد. با درنظر گرفتن این پتانسیل و همین طور رشد تعداد مسلمانان مهاجر در غرب (بخصوص انگلیس)، در حال حاضر بسیاری از بانک های مهم جهان از جمله سیتی، اچ اس بی سی، استاندارد چارترز بانک و... هم خدمات بانکداری اسلامی به مسلمانان ارایه میکنند. تعدادی از شرکت های اروپایی و آمریکایی هم با در نظر گرفتن این مساله، در مواردی به جای چاپ اوراق قرضه متداول، اوراق مشارکتی براساس فقه اسلامی منتشر کرده اند تا بتوانند با فروش آنها به بانک های اسلامی و مسلمانان به کسب سرمایه لازم بپردازند. باز هم به دلیل انبوه دلارهای نفتی و کم بودن فرصتهای سرمایه گذاری اسلامی، برای این شرکت ها به صرفه تر بوده است تا به جای رو آوردن به سرمایه گذاران متداول، به جذب سرمایه از منابع اسلامی بپردازند.
بانک های اسلامی به جمع آوری سپرده، (عمدتا) از سرمایه گذاران مسلمان میپردازند و بسته به نوع کارشان، به کار سرمایه گذاری یا ارایه خدمات مالی می پردازند. بانکهای سرمایه گذاری اسلامی معمولا به سرمایه گذاری در بورسهای مختلف جهان می پردازند و ملاک آن ها در انتخاب سهام شرکتها هرچند متفاوت از یکدیگر است معمولا از این قرار است که آن شرکت ها نباید در کار تولید و تجارت شراب، اسلحه ، قمار و .... باشند و درآمد آنها نباید ازبهره پول باشد (یا کمتر از %30در آمد آنها یا حدی مشابه). این نوع از فعالیت های اقتصادی اسلامی بسیار مشابه سرمایه گذاریهای اخلاقی یا گرین(مدافع محیط زیست ) است که در دهه اخیر طرفداران زیادی پیدا کرده است. بخش دیگری از این بانک های اسلامی به ارایه خدمات تامین مالی به متقاضیان می پردازند. اینجاست که مساله بهره (واضح تر) پیش می آید. روند متداول و مورد قبول اکثریت این است که بهره اگر صرفا به خاطر قرض دادن پول باشد، حرام است . آنچه حرام نیست، این است که کسی پول را برای اجرای یک پروژه تولیدی یا ساخت و ساز یا خرید کالای سرمایه ای قرض بگیرد. از نظر فقهی و همچنین در ثبت قانونی این نوع قراردادها، این قرض بیشتر به صورت مشارکت در آن پروژه است تا صرف قرض. در نتیجه ی اجرای آن پروژه، قرض دهنده (یا به عبارتی شریک ) درصدی از سود پروژه را به عنوان سهمش برمی دارد. درنتیجه، سود، ناشی از بازدهی یک پروژه است، نه سود صرفا به خاطر قرض دادن پول، و این ساختار از لحاظ فقهی قابل قبول است.
یکی از بخش های فاینانس اسلامی که بسیار سریع درحال رشد است منتشر کردن اوراق مشارکت برای تامین مالی پروژه هاست، چه برای تامین مالی دولتها و چه شرکتهای خصوصی. اوراق مشارکت اسلامی، صکوک نامیده می شوند (جمع صک، کاغذی که در گذشته نقشی شبیه چک را بازی میکرده است). در بخش دوم این نوشته به مفهوم صکوک و خلاصه ای از یافته های مقاله خودم اشاره می کنیم.
نظرات
اسماعیل :
بانکهای سرمایه گذاری اسلامی معمولا به سرمایه گذاری در بورسهای مختلف جهان می پردازند و ملاک آن ها در انتخاب سهام شرکتها هرچند متفاوت از یکدیگر است معمولا از این قرار است که آن شرکت ها نباید در کار تولید و تجارت شراب، اسلحه ، قمار و ....
سلاطین عرب همه کثافت کاری ها رو می کنن و فقط می مونه که سود پولشون خدای نکرده ربوی نباشه!ثروت دیکاتورهای عرب نباید ربوی باشه. نگرانی های دنیای اسلام ببین به کجا رسیده. زنانی که حق رای ندارن(نداشتن) و حق رانندگی ندارن و مردمانی که حق انتخاب ندارن و ... مشکل شون فقط ربوی نبودن سود هست و بس؟ گرچه به لحاظ منطقی چون روی ربا وحشتناک تاکید شده باید نگران باشن و لااقل توی این بخش رو سفید باشن!
=====================
امیدوارم خانم راعی به مقایسه کارایی دو سیستم فاینانس اسلامی! و فاینانس سرمایه داری!!!(خدایا رحم کن) پرداخته باشن.
===================
آیا جذب پول اعراب راهکاری جز توسعه فاینانس اسلامی داره؟ رقابتی که بین بانک ها در گرفته تا توجیه کنن کاملا اسلامی باشن؟
=================
حکایت اعراب شباهت خاصی به حکایت دزدها داره که ماه رمضان دزدی نمی کنن.
============
پس بیراه نیست که اقتصاد خرد اسلامی و اقتصاد کلان اسلامی و اقتصاد ریاضی اسلامی رو هم گسترش بدیم تا به فاینانس اسلامی کمک کنه.
============
حکام عرب حقوق انسانی رو فاکتور می گیرن و می رن سراغ ربوی نبودن سود پولشون. البته گفتم منطقی نیست آدم گناهی رو مرتکب بشه که از زنا کردن با مادر در مسجد الحرام بدتر باشه.
=============
بی صبرانه منتظریم تا کارایی فاینانس اسلامی و سرمایه داری مقایسه بشه.
اسماعیل - November 1, 2007 01:55 PM
اسماعیل :
با توجه به درآمد نفتی هنگفت در حوزه خلیج فارس و علایق مذهبی ساکنان آن، این بخش از صنعت بانکداری می تواند بالقوه بخش بسیار سوددهی باشد............ دقیقا
اسماعیل - November 1, 2007 01:58 PM
:
سکوک درست است حامد جان ( نه صکوک) !
حامد: صکوک درست است دوست عزیز نه سکوک :)
Anonymous - November 1, 2007 02:36 PM
:
da morede nerkhe bahreie iran inaro dar nazar gerefti k avvalan systeme bakie iran fashale. yani bande k amrica dars mikhoonam mikham b khanevadam pool bedam ya pool begiram pedaram dar miad che berese oonaei k irani ham nistan!!in yek. dovvoman k kharejiha osoolan riske fa'aliat dar irano kheili bishtar az oon chizi k hast tasavvor mikonan. yani fek mikonan bian too iran momkene hamoon too foroodgah begiraneshoon passporteshoono pare konan hesabeshoono too bankaie irani masdood konan bendazaneshoon zendan. khob maloome pooleshoono nemiaran iran. in tozihe man eshtebahe??
Anonymous - November 1, 2007 07:11 PM
:
yani dar vaqe shoma mifarmaei k agar shakhs biad v bade ye saal bekhad poolesho bebare mitoone rahat in karo bokone!! vali ooni k mikhad poolesho biare mige age nazashtan poolamo biaram chi??age jang shod chi? age b har soorati kheramo gereftan chi??mamlekate ma k khodemoon behtar midoonim hamchin qanoone 2rosto hessabi nadare k.ine k b nazaram bedoone neveshtane in hame moadelate riazi mishe qaziaro fahmid k az che qarare! lotfan age mitooni ba dalil begoo chera in harfaei k man zadam eshtebahe.
حامد: تحلیل شما درست است. این همان بخش مربوط به ریسک است که یکی از توضیحات است ولی معما این جا است که این پدیده در بسیاری کشورهای دیگر و خصوصا کشورهای توسعه یافته و ثروت مند شدیدتر از ایران رخ می دهد. معادلات ریاضی برای فهمیدن این معمای عمیق تر است.
Anonymous - November 1, 2007 07:20 PM
مرتضی :
من فکر می کنم یک خلط مبحث در نظام مالی اسلامی به وجود آمده است. این خلط مبحث در واقع حذف بازار پول و جایگزینی بازار سرمایه به جای آن است در حالی که اساساً بازار پول نمی تواند کارکرد بازار سرمایه را داشته باشد. اساساً سرمایه گذارانی که اقدام به افتتاح سپرده نزد بانک می پردازند این امید را دارند که در یک فرآیند بدون ریسک، بازدهی حداقل را کسب نمایند. این افراد به دنبال آن نیستند که ثروت یا دارایی خود را در معرض ریسک هر چند اندک قرار دهند. اگر کارکرد سود مشارکت در زمینه توجیه نرخ بهره اسلامی! واقعاً درست باشد باید جلوی فعالیت بانکها را گرفت جرا که بازار بورس به نحو موثرتری(حداقل در این زمینه)می تواند عمل کند. پارادوکس اصلی دقیقاً همینجاست. بازار پول علاوه بر سیگنال دهی در زمینه قیمت پول، کارکردهای دیگری هم از جمله در زمینه شناسایی هزینه فرصت پول- بنچ مارک- دارد و به همین دلیل هم اقتصادهای مدعی روشهای اسلامی نمی توانند آنرا حذف کنند!
مرتضی - November 3, 2007 06:51 AM
ساناز :
سلام آقا حامد
می شود درباره نظر آقا مرتضی هم توضیح بدهید؟
ساناز - November 4, 2007 02:55 PM
:
iutuiyi
Anonymous - November 5, 2007 04:27 PM
bleatuv qcexupdzt :
qkmcuh rjpk sfnt xdma ejvdqxrl gvyzj krhbwme
bleatuv qcexupdzt - December 24, 2007 11:43 AM
rolex watches :
Useful site. Thanks!!
rolex watches - February 3, 2008 12:37 PM
rolex watches :
Useful site. Thanks!!
rolex watches - February 3, 2008 12:37 PM
rolex watches :
Good site. Thank you:-)
rolex watches - February 3, 2008 12:42 PM
rolex jewelry watches :
Nice site. Thanks:-)
rolex jewelry watches - February 3, 2008 03:02 PM
invicta watches :
Nice site. Thanks!
invicta watches - February 3, 2008 04:21 PM
invicta watches :
Nice site. Thanks!
invicta watches - February 3, 2008 04:21 PM
tissot watches :
Useful site. Thanks:-)
tissot watches - February 3, 2008 07:02 PM
tissot watches :
Useful site. Thanks:-)
tissot watches - February 3, 2008 07:02 PM
invicta diver watches :
Useful site. Thanks!!
invicta diver watches - February 4, 2008 03:25 AM
invicta diver watches :
Useful site. Thanks!!
invicta diver watches - February 4, 2008 03:25 AM
"tissot pocket watches" :
Cool site. Thanks!!!
"tissot pocket watches" - February 4, 2008 07:19 AM
"tissot pocket watches" :
Cool site. Thanks!!!
"tissot pocket watches" - February 4, 2008 07:20 AM
education diploma :
Cool site. Thank you!
education diploma - February 5, 2008 01:36 PM
education loan :
Useful site. Thanks!
education loan - February 5, 2008 04:39 PM
school loan :
Useful site. Thanks!
school loan - February 5, 2008 08:09 PM
cooking school :
Good site. Thank you:-)
cooking school - February 5, 2008 08:53 PM
school fund raiser :
Good site. Thank you!!!
school fund raiser - February 6, 2008 02:45 AM
school fund raiser :
Good site. Thank you!!!
school fund raiser - February 6, 2008 02:45 AM
pharmacist education :
Cool site. Thanks:-)
pharmacist education - February 6, 2008 03:29 AM
pharmacist education :
Good site. Thank you!
pharmacist education - February 6, 2008 03:34 AM
pharmacist education :
Useful site. Thank you!
pharmacist education - February 6, 2008 03:38 AM
pharmacist education :
Useful site. Thank you!
pharmacist education - February 6, 2008 03:39 AM
program education :
Nice site. Thank you.
program education - February 6, 2008 06:19 AM
school loan consolidation :
Good site. Thank you!!
school loan consolidation - February 6, 2008 06:15 PM
culinary school :
Good site. Thank you!
culinary school - February 6, 2008 08:13 PM
technical schools :
Good site. Thanks!!
technical schools - February 6, 2008 08:30 PM
technical schools :
Good site. Thanks:-)
technical schools - February 6, 2008 09:25 PM
high school diploma :
Good site. Thanks:-)
high school diploma - February 6, 2008 11:54 PM
florida traffic school :
Nice site. Thank you.
florida traffic school - February 7, 2008 12:36 AM
education diploma :
Useful site. Thanks!!!
education diploma - February 7, 2008 05:04 AM
education jobs :
Useful site. Thank you:-)
education jobs - February 7, 2008 07:12 AM
education jobs :
Useful site. Thank you:-)
education jobs - February 7, 2008 07:12 AM
online education course :
Nice site. Thank you!!!
online education course - February 7, 2008 09:13 AM
diploma in early childhood education :
Useful site. Thanks!!!
diploma in early childhood education - February 7, 2008 06:01 PM
education college :
Useful site. Thanks!
education college - February 7, 2008 07:47 PM
education college :
Useful site. Thanks!
education college - February 7, 2008 07:47 PM
consolidation loan school student :
Useful site. Thank you:-)
consolidation loan school student - February 7, 2008 09:18 PM
school fund raiser magazine :
Useful site. Thanks!
school fund raiser magazine - February 8, 2008 01:26 AM
john "arizona department of education" :
Nice site. Thank you:-)
john "arizona department of education" - February 8, 2008 04:45 AM
federal family education loan :
Useful site. Thanks!!!
federal family education loan - February 8, 2008 06:37 AM
education jobs :
Useful site. Thank you!
education jobs - February 8, 2008 08:51 AM
education jobs :
Useful site. Thank you!!
education jobs - February 8, 2008 09:24 AM
chase credit cards :
Useful site. Thanks!!!
chase credit cards - March 1, 2008 04:01 PM
citi credit cards :
Nice site. Thanks!!!
citi credit cards - March 1, 2008 04:22 PM
compare credit cards :
Nice site. Thank you.
compare credit cards - March 1, 2008 05:13 PM
credit help :
Useful site. Thanks!!
credit help - March 1, 2008 05:52 PM
credit cards for poor credit :
Nice site. Thank you!!!
credit cards for poor credit - March 1, 2008 05:54 PM
capital one credit cards :
Cool site. Thanks:-)
capital one credit cards - March 1, 2008 07:00 PM
capital one credit cards :
Cool site. Thanks:-)
capital one credit cards - March 1, 2008 07:00 PM
credit rating :
Good site. Thank you!!!
credit rating - March 1, 2008 07:16 PM
credit card :
Cool site. Thank you!!!
credit card - March 1, 2008 07:54 PM
credit cards for people with bad credit :
Nice site. Thank you!!!
credit cards for people with bad credit - March 1, 2008 08:32 PM
accept credit cards :
Cool site. Thank you:-)
accept credit cards - March 1, 2008 11:02 PM
زهرا :
پاراگراف دوم نوشتید:
مساقات، مزارعه، مضاربه، مشارکه، مرابحه، سلام، استثنا
فکر می کنم استصناع درسته.از صنع میاد
زهرا - March 27, 2008 07:36 AM
محمد :
سلام در صورت امکان ایمیل خانم راعی رو می خواستم اگر امکان داره سریعتر برام ارسال کنید من دانشجوی دکتری اقتصاد در دانشگاه علامه طباطبایی هستم و الان مشغول نوشتن تزم در مورد بانکداری اسلامی هستم که یک فصل اون مربوط به الگوهای بانکداری اسلامی در دنیاست اگه امکان داره میخوام از ایشون کمک بگیریم در یافتن مقالات مناسب
محمد - March 31, 2008 12:27 AM
محمد :
سلام
مردم به بانکها در بیشتر موارد بیشتر از بورس اعتماد دارند و با معین بودن سود سرمایه گذاری خود و روشن بودن موارد بیشتر به سرمایه گذاری در زمینه صکوک علاقه نشان می هند . جمع آوری سرمایه از دست مردم کاری مهم است که این موضوع ممکن نیست مگر با ابزار های مالی مانند صکوک . چون اگثر قریب به اتفاق مردم به سرمایه گذاری فکر می کنند اما از این ترس دارند که سرمایه ای را که با یک عمر تلاش جمع آوری کرده اند با یک اشتباه از بین برود و ابزار های مالی وپشتوانه تبلیغاتی و کارکرد درست آن یقینا راهکاری مهم برای جمع آوری سرمایه های سرگردان از دست مردم و همچنین بهترین وسیله برای دولتمردان خواهد بود
محمد - April 2, 2008 09:54 PM
محمد :
سلام شرمنده اسم وبلاگم در بالا درست نیست
از تمامی دوستانی که در زمینه صکوک مطلبی دارند تقاضا می کنم به وبلاگ www.sukuk.blogfa.com مراجعه کنند . لینک مربوط به صکوک را در قسمت نظرات به همراه نام خود در این قسمت قرار دهند . email: martin.joonz@gmail.com
محمد - April 2, 2008 10:01 PM