تحقیقات در خارج: بخش دوم از چهار: نگاه جزیی
یک مساله اساسی در شناخت جامعه ایران اتکا به مشاهدات جزیی در مورد مسایل اساسی مثل زنان خیابانی، اعتیاد، کودکان بیسرپرست، طلاق، عرفهای جدید معطوف به روابط جنصی و الخ است. متاسفانه به دلیل کمبود/نبود پیمایشهای منظم و آزاد در مورد این موارد یا در دسترس نبودن نتیجه آنها، بسیاری از افراد برداشت خود از وضعیت جامعه را بر مبنای مشاهدات و روایتهای منابع محدود استوار میکنند. این مشاهدات چند نقطه ضعف اساسی دارد:
1) افراد معمولن مخرج کسر را در تعمیم مشاهدات به کل در نظر نمیگیرند. به عنوان مثال کافی است یک سقوط هواپیما در 5 سال ببینند تا نظرشان را به کل عوض کنند. بدون اینکه حساب کنند که این یک سقوط از سه میلیون پرواز بوده است. همین امر در مورد حسشان نسبت به دیدن چند صفر نفر معتاد یا چند زن خیابانی و غیره هم صادق است.
2) بسیاری از افراد مرتبط با محققان خارجی دارای گرایشهای سیاسی اپوزوسیونی هستند. لذا به طور آگاه و ناخودآگاه تمایل به بزرگنمایی مسایل منفی یا حرکتهای باب طبعشان دارند. مثلن ممکن است یک تجمع کوچک زنان را علامتی از گسترش فمینیسم در بین میلیونها زن ایرانی بدانند.
3) ذهن انسانها تمایل به بزرگ کردن اتفاقات عجیب دارد. ممکن است فرد دهها مهمانی برود ولی فقط یک مهمانی استخر (پول پارتی) برایش بسیار برجستهتر از بقیه جلوه کند و نتیجه بگیرد که جوانهای ایرانی همه ماهی یکبار به چنین محافلی میروند.
4) به طور بدیهی، اکثر روایتکنندگان این نکته ساده را که بین تهران و صدها شهر دیگر در ایران تفاوت اساسی وجود دارد را نادیده میگیرند و رفتار جمعیت یک یا دو میلیون نفری را به 70 میلیون تعمیم میدهند.
5) گاه بین روایتکنندگان یک ماجرای واحد همپوشانی و تکرار وجود دارد. محقق خارجی فکر میکند که دارد از طریق صحبت با افراد مختلف به یک نمونه تصادفی نزدیک میشود ولی در واقع یک اتفاق را از زبان افراد مختلف میشنود.
6) گاه افراد ذوق زده هستند تا با بزرگنمایی برخی ابعاد کلیشهای که رسانههای غربی از ایران میسازنند را تقویت کنند. مثلن اگر روایت رسانه پسند این است که جامعه ایران به شدت غربی شده است روایت خودشان را به این سمت نزدیک میکنند.
7) افراد مشاهدات خود را با میانگین جوامع دیگر مقایسه نمیکنند. گاه مقایسه با جوامع دیگر میتواند روشن کند که اوضاع کاملن نرمال است. مثال مشهور آن ضریب جینی در ایران است که واقعن در مقایسه با بسیاری از کشورها اصلن بد نیست.
8) گاهی برخی مراکز کانون جذب یا شکلگیری برخی رفتارها یا دینامیکها هستند که لزومن نماینده متوسط جامعه نیستند. اگر کسی در برکلی زندگی کند فکر میکند همه آمریکا هیپی و گیاهخوار و سوسیالیست و اگر در یوتا و تگزاس باشد فکر میکند همه مسیحی دو آشته هستند. به همین ترتیب مثلن مشاهدات مربوط به زنان صیغهای در قم یا اعتیاد در کرمانشاه میتواند کاملن ناشی از یک فرآیند جذب درونزا باشد و اصلن نماینده کل جامعه نباشد.
چیزی که من را بسیار عصبانی و مایوس میکند تکرار کلیشههایی در مورد وضعیت جامعه ایران در بین تحقیقات و شبه تحقیقات مربوط به ایران است که چون به مذاق مخاطب هم خوش میآید کسی در مورد صحت آنها پرسش نمیکند و فضا هم ضد چنین پرسشی است. کافی است بپرسید که این اعداد تا چه حد بر اساس یک مطالعه جامع به دست آمده است تا مورد حمله قرار بگیرید که "مگر اوضاع خراب را نمیبینی؟". طبیعی است که نمیگویم همه چیز گل و بلبل است ولی وقت مثلن "محققی" در مقالهاش اشاره میکند که "دویست هزار زن خیابانی" در تهران وجود دارد و دقت نمیکند که مقیاس این عدد به هیچ وجه با شهود و اعداد دیگر نمیخواند حالم گرفته میشود. متاسفانه فضای تحقیقات مربوط به ایران در خارج از کشور بسیار آکنده از این نوع تخمینهای نه چندان درست است و چون محافل مربوط به مسایل ایران در خیلی موارد بر اساس روابط دوستانه و باندبازی و با تعداد مشارکتکننده کم و نه فضای انتقادی آکادمیک باز و حرفهای شکل گرفته است مکانیسم جدی هم برای تصحیح آن وجود ندارد.

نظرات
مینا :
مدتی است ذهنم درگیر ضرب المثل های فارسی است و این که چقدر رفتارهای حتی امروزه ما تاثیر یافته از این بخش فلکلور است . وقتی ضرب المثل مشت نمونه خروار است را داریم یعنی به راحتی مشاهدات خود را تعمیم می دهیم . ضرب المثل رخت چرک خودرا جلوی همسایه نباید شست .پنهان کاری را تشویق می کند که ریشه در یکایک ما دارد .نسبت به ضعف های خود پنهان کاری می کنیم و شانس رفع و علاج آن را کم . ًیک نه بگو و نه ماه به شکم نکش ً هشداری است برای نپذیرفتن مسئولیت و... نمونه های بسیار. مرغ همسایه غاز است طعنه ای به خود کم بینی است و این که اصولا هر چه از خارج است را ارجح می دانیم . نظر شما چیست ؟
مینا - October 4, 2009 11:09 AM
:
manam kollan haal nemikonam ke mibinam bazi ha mikhan neshoon ebdan iran gol o bolbole..kollan Media ke hamine..doorbin o var dar boro bazarche golestan e shahrak o ba'd natije begir iroon golestoone..
man vali ye soal daram..man iran naboodam in ayyame entekhabat..
ba oon tasviri ke az iran daram mellat alan bayad be joone ham oftade bashan...manzooram aksariate mardome jonbeshe sabz va tarafdaraye Agha o mahmooti..vali mesle inke in joori nist..yani jonbeshe sabz in ghad ba farhang shode..baram ajibe..kesi nazari dare
Anonymous - October 4, 2009 11:23 AM
پرستو :
ایرادی که گرفتهای به خیلی از تحقیقاتی که دیدهام وارد است اما دیدهام که اغلب محدودیتهای تحقیق را مینویسند و به این نکتهها اشاره میکنند: اینکه فقط تهران را مطالعه کردهاند و مشاهدات راویان محدود بوده است به قشر خاص و زمان محدود الخ. اینطور نیست که همه تحقیقشان را جامع معرفی کنند. این را گفتم که متهم به بیانصافی نشویم. با این حال جای تحقیقات درست و حسابی خالی است به شدت.
پرستو - October 4, 2009 11:32 AM
حامد :
آرزو بر جوانان عیب نیست
خدا همه مریزان جهان رو شفا بده
امیر چرا امیر کبیر شد.
یه کم فکر کنید!!!
حامد - October 4, 2009 12:17 PM
لابهلای همین سکوت :
آیا واقعبینی کار آسانی است. نه جناب قدوسی. انسان به راحتی دچار توهمات میشود اما به سختی از این توهمات نجات مییابد. البته در این عدم واقعبینی یک نکتهی مثبت وجود دارد. ذهنی که استانداردهای بالایی دارد، شرایط متوسط و غیرایدآلش را به شکلی غیر واقعبینانهای ناگوار توصیف میکند.
لابهلای همین سکوت - October 4, 2009 12:56 PM
یک فتحی :
من شاید ماهی یک کامنت توی وبلاگستان بگذارم حامد و برای همین خیلی سختگیرم ولی نمیتوانم جلوی خودم را بگیرم از این که بگویم بعضی از نوشتههایی را مینویسی فوقالعاده دوست دارم. معرکه !
یک فتحی - October 4, 2009 03:07 PM
محمد :
عالی بود و واقعاً این مشکل وجود دارد (فکر نمیکردم کسی غیر از من بتواند به این خوبی این مشکل را توضیح دهد! :دی). من گاهی از این نوع اشتباهات فاحش را از آدمهای شناخته شده و قوی میدیدم و فکر میکردم لابد مشکل از من است و آنها راست میگویند!
دکتر جواد صالحی اصفهانی و وبلاگش (djavad.wordpress.com) را حتماً میشناسید. او هم در زمینهی اقتصاد ایران چنین دغدغهای داشته و برای افزایش آگاهی و رفع شایعات در مورد اقتصاد ایران وبلاگش را راه انداخته: djavad.wordpress.com/about
به خصوص پستهای اولش جالب هستند (http://djavad.wordpress.com/page/3/).
یک نشانهی دیگر از پدیدهای که میگویید تفاوت نتایج نظرسنجیهای نهادهای بیطرف از ایرانیان، با باورهای موجود (حتی بین نخبگان و محققان) است. مثلاً سایت WPO (وابسته به برنامهی PIPA در دانشگاه مریلند) نظرسنجیهای متعددی از ایرانیان را آورده که نتایج تعدادی از آنها برای ما عجیب به نظر میرسند (iran را در این سایت جستجو کنید):
http://www.worldpublicopinion.org/
سایتهای گالوپ، بیبیسی و زاگبی هم نظرسنجیهای جالبی از ایران دارند که البته تعدادی از آنها در WPO هم نقل شدهاند.
حامد: مرسی. من اتفاقن میخواستم جواد را به عنوان مثالی از محقق دقیق بیاورم که فرای کلیشهها حرف میزند ولی نگه داشتم یک بار مفصل در موردش بنویسم.
محمد - October 4, 2009 03:15 PM
یک دانشجو :
چون میدانم خوش فکر و اهل منطقید.پیشنهاد میکنم این مطلب را بخونید در مورد شبهات انتخابات.
http://alef.ir/1388/content/view/54725/
یک دانشجو - October 4, 2009 04:38 PM
:
حامدخان
می دونی خیلی با حالی!
ازت خوشم میاد هم از سبک جواب دادنت، رک بونت و در عین حال با احساس بودنت.
Anonymous - October 4, 2009 05:04 PM
Ali :
خسته نباشید. با شهامت به نکته درستی اشاره کردید.
راستی این عبارت "زنان صیغهای در قم یا اعتیاد در کرمانشاه " در بند هشتم مطلب جنابعالی خودش یکی از مصادیق نتیجه گیری از روایتهای محدود نیست؟
موفق باشید.
Ali - October 4, 2009 05:06 PM
محمدرضا فرهادی پور :
سلام
بهتر است برای مستند بودن حرفت چند مورد از این تحقیقات را لینک کنی تا ما ببینیم و فرضیات تو آزمون شوند.
محمدرضا فرهادی پور - October 4, 2009 05:19 PM
Parviz :
دو روز رفتی برکلی شروع کردی به تگزاس فحش دادن؟
حامد: مشتی به نظرت سوسیالیست فحش بدتری است یا مسیحی دو آتشه؟ :) همه که مثل تو نیستن برن شیکاگو ولی غیرت تگزاسی را حفظ کنن :)
Parviz - October 4, 2009 07:16 PM
یک دانشجو :
بدون تعارف در لحظه لحظه ی خواندن این متن،خوشحال میشم و ذوق میکنم از این که این نگاه منصفانه ی شما رو میبینم.واقعا خدارو شکر که هستند هنوز افرادی مثل شما در بین قشر تحصیل کرده و روشنفکر ایرانی.واقعا نکته اساسی همینجاست که قرار نیست و میدانیم همه که وضعیت گل و بلبل نیست اما مسلما به این صورتی هم که دوستان در تحقیقاتشون ارائه میدهند نیست.یکبار وبلاگ دکتر صالحی اصفهانی رو معرفی کرده بودید.به نظرم ایشون از افرادی هستند که نظراتشون همراه با نگاه افراطی و شتابزده نیست.موافقید؟
یک دانشجو - October 4, 2009 09:01 PM
:
سلام،
منظورتان چه شهود و اعدادی در جمله ی زیر است؟
"محققی" در مقالهاش اشاره میکند که "دویست هزار زن خیابانی" در تهران وجود دارد و دقت نمیکند که مقیاس این عدد به هیچ وجه با شهود و اعداد دیگر نمیخواند حالم گرفته میشود...
Anonymous - October 4, 2009 09:15 PM
نسیم :
امار در ایران دروغ بزرگیست چون با علم اکنده نیست و تصور وتخمین واحساس بر ان حاکم است
نسیم - October 5, 2009 07:20 AM
:
بهیچوجه وجود کلیشه در این مطالعات قابل انکار نیست. ولی این امر دو طرفه است. خود ما هم در بررسی پیشرفت دبی، تحلیل مسائل افغانستان و یا پیشرفت ترکیه اسیر هزار و یک کلیشه هستیم. خیلی از اوقات از ترکیه فقط استانبول و ازمیر را می بینیم و از افغانستان و افغانی کارگر ساختمانی سر میدان را. منظورم این است که این نقص شامل همه آدمهاییست که به کشوری غیر از کشور خودشان علاقه نشان می دهند و یک جور محدودیت ذاتیست. من درباره تحقیقات درباره ایران خوشبینم چون یک نسل جدیدی در حال شکل گیریست. و در ضمن بین تحقیقات و گزارشهای خبری و شرح مشاهدات تفاوت هست.
Anonymous - October 5, 2009 08:31 AM
بني فضل :
من كه هر ماهه با اين جامعه آماري و نتايج نظر سنجي مشكل دارم!!
هر ماهه عملكرد واحد هاي مختلف شركت رو ارزيابي و گزارش مي دهم هر وقت نتايج مربوط به يك قسمت كه با مدير كارخانه رابطه خوبي داره بد مي شود اولين چيزي كه مي پرسه اينه كه مستنداتت كو؟ جامعه آماريت چي بوده و الخ اما هر وقت نتايج مربوط به قسمتي كه خودش با اون مشكل داره ،بد ميشه ميگه: اره خودم مي دونم!!درسته!!
بني فضل - October 5, 2009 08:47 AM
بني فضل :
من كه هر ماهه با اين جامعه آماري و نتايج نظر سنجي مشكل دارم!!
هر ماهه عملكرد واحد هاي مختلف شركت رو ارزيابي و گزارش مي دهم هر وقت نتايج مربوط به يك قسمت كه با مدير كارخانه رابطه خوبي داره بد مي شود اولين چيزي كه مي پرسه اينه كه مستنداتت كو؟ جامعه آماريت چي بوده و الخ اما هر وقت نتايج مربوط به قسمتي كه خودش با اون مشكل داره ،بد ميشه ميگه: اره خودم مي دونم!!درسته!!
بني فضل - October 5, 2009 08:48 AM
بني فضل :
من كه هر ماهه با اين جامعه آماري و نتايج نظر سنجي مشكل دارم!!
هر ماهه عملكرد واحد هاي مختلف شركت رو ارزيابي و گزارش مي دهم هر وقت نتايج مربوط به يك قسمت كه با مدير كارخانه رابطه خوبي داره بد مي شود اولين چيزي كه مي پرسه اينه كه مستنداتت كو؟ جامعه آماريت چي بوده و الخ اما هر وقت نتايج مربوط به قسمتي كه خودش با اون مشكل داره ،بد ميشه ميگه: اره خودم مي دونم!!درسته!!
بني فضل - October 5, 2009 08:51 AM
:
like
Anonymous - October 5, 2009 05:49 PM
آرش :
V for you!
آرش - October 5, 2009 09:07 PM
بشیر :
گل گفتی، حالا تو تحقیقات را می گویی. خیلی افراد قشر متوسط و تحصیل کرده را هم می بینی که برای مخالفت با وضع موجود، تفکرات عجیب و افراطی می سازند. به عنوان مثال افسانه هایی که حول زندگی غربیها درست می کنند. و توهین و مسخره دائمی که به سنتها و آیینهای ایرانی روا می دارند.
بشیر - October 6, 2009 05:22 AM
مهدي :
علي رغم آنكه در بسياري از موارد با تو اختلاف نظر دارم و در برخي موارد هم كاملا با تو مخالفم، مهمترين دليلي كه باعث ميشود همچ نان پيگير مطالبت باشم اين است كه به نظرم مي رسد با صداقت و جديت به دنبال واقعيت هستي
مهدي - October 7, 2009 08:39 AM
رضا فتوحی :
یک نکته جالب اینه که جامعه داره به سمت نتایج همین تحقیقات جذاب حرکت می کنه. یعنی با اینکه این نتایج درست و دقیق نیست اما وجه در حال رشدی از جامعه رو نشون می ده.
رضا فتوحی - October 8, 2009 05:44 PM
علی اکبر :
بسیار عالی فقط همین
علی اکبر - October 11, 2009 08:05 PM
:
شما یک نگاه مستقل در مورد امار ایران بیان کن. شما الان می تونی بگی چقدر خشونت در خانواده در مورد بانوان هست. اگر اماری هم باشه بیان نمی شه. هیچ اماری 100 % نیست مثلا در شهرستانها به راحتی تهران میشه تحقیق کرد؟ ایا حقیقتی بیان میشه از زبان کسی؟
Anonymous - October 12, 2009 12:45 AM