اهمیت مکانیسم بازنگری دورهای قیمت سوخت
سرمقالهای است که برای دنیای اقتصاد نوشتهام.
طرح هدفمندسازی یارانهها در مرحله اول خود سعی کرده است با یک جهش ناگهانی و بزرگ در قیمت فرآوردههای نفتی و برخی اقلام غذایی، شکاف بین قیمتهای مصرفی داخلی و قیمتهای جهانی این محصولات را از بین برده یا کاهش دهد. تا به امروز قیمت داخلی بسیاری از این موارد کمابیش ثابت بوده، در حالی که قیمت جهانی آنها به شدت متغیر است. به عنوان مثال برای اقلام سوختی در یک طرف عوامل عرضه مثل تصمیمات اوپک، کشف منابع جدید، خرابیها و خرابکاریها در تاسیسات، طوفانهای موسمی و الخ قرار دارد و در طرف دیگر شوکهای مانا یا گذرای تقاضا مثل تغییر در رشد اقتصادی جهانی و منطقهای، تغییرات دما و هوا، تغییرات فناوری در کنار نوسانات نرخ دلار و وضعیت بازارهای مالی روی قیمتها اثر میگذارد و لذا تلاطمهای ساعتی و روزانه قیمت این محصولات را شاهد هستیم.
با عنایت به این موضوع، یکی از نکات نسبتن مبهم در طرح هدفمندسازی، مکانیسم تطبیق دورهای قیمتهای رسمی داخلی با قیمتهای متحول خارجی در طول زمان است. اگر قیمتهای اسمی داخلی ثابت بمانند ولی قیمتهای جهانی به هر دلیلی رشد کنند یا نرخ ارز افزایش یابد، شکاف پیشین بین قیمت واقعی داخلی و خارجی در طول زمان مجددن ظاهر خواهد شد. از سوی دیگر، اگر قیمتهای خارجی یا نرخ ارز کاهش یابد - و تجارت خارجی سوخت آزادسازی نشده باشد - دولت رانت انحصاری را از این بابت به دست میآورد. تغییراتی از این جنس ایجاب میکند که مکانیسم مشخص و رسمی برای بازنگری دورهای قیمت کالاهای آزادسازی شده طراحی، تصویب واعلام شود.
چنین مکانیسمی میتواند با طیفی از رویکردهای مختلف پیادهسازی شود. در یک سوی طیف، وصل کردن مستقیم قیمتهای داخلی به قیمتهای جهانی قرار دارد. چنین شکلی از مکانیسم تضمین میکند که شکاف قیمتی کوچک بماند ولی در عوض قیمتهای داخلی را متلاطم میکند و میتواند عوارض رفاهی داشته باشد. فراموش نکنیم که بودجه خانوار ایرانی به نسبت مصرفکننده غربی محدودتر و فناوری مصرف سوخت ناکارآمدتر است و لذا سوخت با قیمت جهانی سهم بزرگتری از بودجه خانوار را شکل میدهد. پرداختهای نقدی وعدهدادهشده نیز عدد ثابتی دارد و با تغییرات قیمت تغییر نمیکند و نمیتواند تحولات قیمت را پوشش دهد. به این دلیل، قراردادن مصرفکنندگان در معرض قیمتهای متلاطم جهانی (به شیوهای که در کشورهای توسعهیافته کمابیش معمول است و قیمت کالاهایی مثل بنزین به صورت روزانه تنظیم میشود) میتواند هزینههای رفاهی زیادی را به دنبال داشته باشد. این موضوع وقتی کالای مورد بحث کالایی فاقد جانشین در کوتاهمدت باشد تشدید میشود. مواد غذایی غیرپایه به نسبت کمتری دچار این مشکل هستند چون معمولن طیف وسیعی از مواد غذایی میتواند جایگزین هم شده و در برخی موارد هم مصرف برخی کالاها میتواند به تاخیر بیفتد. سوخت از چنین قاعدهای پیروی نمیکند. چرا که اولن جایگزین کوتاهمدتی برای آن وجود ندارد و ثانین امکان به تعویق انداختن مصرف آن وجود ندارد. افراد در هر صورت مجبورند تردد روزانه خود را انجام داده و منزل خود را گرم/خنک نگه دارند.
اگر به دلیل هزینههای فوق نخواهیم از این شیوه استفاده کنیم و دولت هم بخواهد همچنان تامینکننده انحصاری مواد سوختی در کشور باقی بماند، باید تمهیدات لازم برای دستیابی متوازن به دو هدف راهبردی "حداقلسازی شکاف قیمتی" و "هموارسازی قیمت" (Smoothing) را تعبیه کند. خرید سوخت مصرفی از طریق بازارهای آتی (Futures Markets) و تضمین قیمت برای یک دوره مشخص یک راهحل ممکن در سوی دیگر طیف است. خوشبختانه به دلایل مختلف، صرفه ریسک (Risk Premium) در طرف خریدار قراردادهای آتی اکثر محصولات سوختی منفی است. به این معنی که خرید از بازار آتی به صورت میانگین منجر به پرداخت قیمت کمتری نسبت به خرید از بازار لحظهای (Spot) میشود و لذا کشور از خرید در این بازارها نه تنها زیان نمیکند بلکه میتواند قیمت کمتری هم پرداخت کند. نکته مهم برای اجرای این شیوه پذیرفتن ذات ریسکی این نوع خریدها و ایجاد حمایتهای لازم برای افراد درگیر در خریدهای آتی است.
راه حل دیگری برای این رویکرد، استفاده از صندوقهای هموارسازی قیمت مصرفکننده است که در کشورهای دیگر هم به کار گرفته شده است. دولت میتواند به جای استفاده از قراردادهای آتی، سطح قیمت مشخصی را به عنوان متوسط قیمت دوره بعد تضمین کرده و بعد فاصله مثبت و منفی قیمتهای محقق شده از این قیمت میانگین تضمینی را از طریق کاهش/افزایش موجودی صندوق هموار کند. چنین صندوقی حتی در صورتی که واردات و فروش سوخت به بخش خصوصی واگذار شود نیز مفید خواهد بود و میتواند به عنوان یارانه متغیر مصرفکننده پرداخت شود، بدون اینکه بودجه دولت را به تحولات قیمت سوخت وصل کند.
در هر صورت، یک نکته مهم در مورد مکانیسم تنظیم دورهای قیمتها، شفافیت، قاعدهمندی و ثبات آن است تا تصمیمات دلخواه و غیرقابل پیشبینی در مکانیسم تنظیم قیمتها، عدم اطمینانهای جدیدی را به عاملهای اقتصادی تحمیل نکند.
نظرات
همایون :
سلام آقای قدوسی من هم تو روزنامه دنیای اقتصاد کار می کنم خیلی وقته وبلاگ شما رو می خونم امیدوارم موفق باشید
حامد: سلام. ممنون از لطف شما.
همایون - July 20, 2011 09:03 AM
عماد عظیمی :
سلام حامد عزیز:
نکاتی را که گفتی درسته و کاملا منطقی ولی نکته اصلی در آن است که چه مکانیزمی وجود دارد که ملاحظات سیاسی در آن وارد نشود و قوانین ثبات لازم را داشته باشن. و باز فکر می کنم که این بحث مربوط به زیرساختهای اقتصادی و دید بلند مدت می شن که در اقتصاد ایران وجود ندارن.
حامد: سلام عماد جان. خیلی متوجه کامنتت نشدم.
عماد عظیمی - July 20, 2011 11:03 AM
Mostafa :
حامد گرامی
فکر می کنی برای عملی شدن پیشنهادهایی که مطرح کرده ای نیاز به تأسیس نهاد(ها)ی جدید در ساختار اقتصاد ایران است یا یکی از نهادها یا شوراهای فعلی می توانند این منظور را عملی کنند.
به نظرت اولویت نظرات نهادی که مسئول تصمیم گیری در این زمینه خواهد بود باید در چه سطحی از اهمیت نسبت به نظرات سایر تأثیرگذاران و بازیگران در اقتصاد و سیاست باشد؟
به درستی ذکر کرده ای که برای صحیح و مؤثر بودن پیشنهادهایی که مطرح کرده ای باید شفافیت و قاعده مندی برقرار باشد. با توجه به شهودی که به ساختار اقتصادی امروز ایران داریم، آیا امکان ایجاد این شفافیت و نیز قاعده مندی ( به شکلی که از برداشت های شخصی و گروهی مصون باشد) را می بینی؟ چگونه؟
بار دیگر از نوشته هایت آموختم. ممنونم.
حامد: سلام مصطفی جان.
سوال خوبی است. به نظرم در کل برای کمینه کردن اثرات رفاهی برنامه هدفمندسازی یک نهاد مستقل و شفاف و پاسخگو لازم است و این هم میتواند جزیی از آن باشد. البته این فقط یک حدس اولیه است .
Mostafa - July 20, 2011 02:50 PM
hojat :
مقاله خیلی خوبی بود ولی من این قسمت رو نفهمیدم: "به این دلیل، قراردادن مصرفکنندگان در معرض قیمتهای متلاطم جهانی (به شیوهای که در کشورهای توسعهیافته کمابیش معمول است و قیمت کالاهایی مثل بنزین به صورت روزانه تنظیم میشود) میتواند هزینههای رفاهی زیادی را به دنبال داشته باشد." اگه اینطوره چرا کشورهای توسعه یافته مکانیزمی برای کم کردن هزینه رفاهی طراحی نمی کنن؟
حامد: سلام حجت. خب به نظرم یک دلیل مهمش همین پایینتر بودن سهم سوخت در بودجه خانوار کشورهای توسعه یافته است. نکته دوم مکانیسمهای مالی است که در سطح خانوار و شرکتهای توزیعکننده اجازه هموار کردن مصرف کل و قیمت سوخت را میده و ما در کشورهای در حال توسعه شکل ضعیفی از آنها را داریم.
در هر صورت هر مکانیسم جبرانی یک سری هزینه هم دارد. به نظرم در جامعه توسعهیافته به دلیل وجود بازارهای خوب هزینه این نوع مداخلات به منافع آن نمیچربد.
hojat - July 20, 2011 04:33 PM
سام :
آنگونه که من از مجموعه صنعت نفت اطلاع دارم میل چندانی برای خروج از انحصار ندارد. مگر آنکه عملن توان انجام کار نداشته باشد. مثلن مبادله پول برای دولت غیرممکن شود. این انگیزه رانتجویی دولتی قابل توضیح است.
علاوه بر موضوع فوق، به عقیده من شما به یک مساله توجه نکردید و آن بودجه دولت است. برای دولت طبق تجربه تاریخی از همه مهمتر حداکثرسازی مطلوبیت از طریق مکانیسم بودجه سالانه است. این مطلوبیت هم جنبه کمی دارد و هم کیفی. باید بررسی کرد که چگونه ضمن اجرای راهکارهای پیشنهادی شما مطلوبیت دولت در بودجه افزایش می یابد تا او به اینکار ترغیب گردد. تجربه هموارسازی مشابه پیشنهاد شما در صندوق ذخیره ارزی سابقه اجرا دارد که عدم پایبندی دولت به آن کاملاً مشهود است که باید تحلیل شود.
حامد: سلام سام. نکات خوبی را متذکر شدی. ممنون. شاید یک راهش وجود قوانین قوی است که اجازه انعطاف در این مورد را به دولت ندهد و مجبورش کند که که گزارش مشخص برای تطبیق قیمت ارائه کند. البته هنوز هم راههایی برای دور زدن و رسیدن به اهدافی که گفتی وجود خواهد داشت.
سام - July 24, 2011 07:31 AM
ناشناس :
http://www.standupeconomist.com/
ناشناس - July 28, 2011 11:22 PM
:
علي رغم اينکه از ابعادی دولت احمدی نژاد را نمي پسندم اما به واقع در اجرای طرح موفق بوده
Anonymous - July 31, 2011 07:25 PM
حسن آبادی :
salam
از کامنت خبری نیست به روز هم که نمی کنید.
چه خبره؟
بجای این همه که فرمودید. تعریف به سبد ارزی که متکی به نفت باشه و .... چطوره؟
در این باره یه طراحی هاایی کردم اما پخته نیست...
حامد: سلام. منظورتان را متوجه نشدم. یعنی قیمت ارز را به قیمت نفت وصل کنیم؟ مبنای تئوریک این چیست؟ مگر نفت تنها عامل تعیین کننده نرخ ارز حقیقی در اقتصاد است؟ بحث سیاست پولی و غیره چه میشود؟
حسن آبادی - August 7, 2011 01:11 PM
حسن آبادی :
salam
از کامنت خبری نیست به روز هم که نمی کنید.
چه خبره؟
بجای این همه که فرمودید. تعریف به سبد ارزی که متکی به نفت باشه و .... چطوره؟
در این باره یه طراحی هایی کردم اما پخته نیست...
حسن آبادی - August 7, 2011 01:12 PM
مهدیه تاری :
علارغم تمام کاستی هاش،شروع خوبیه و اگر شفاف سازی می شد طوری که برای مردم هم قابل درک بود بهتر از اینها جواب میداد حداقل از نظر درک و پذیرش!در مورد ضعف هاش موافقم اقای قدوسی
مهدیه تاری - August 9, 2011 01:45 PM