جواد: در یک روز پاییزی در سال 1354 و در شرایطی که کیفیت تماس تلفنی هم خیلی خوب نبود من به استاد راهنمایم یعنی هاروی لیبناستاین زنگ زدم و توضیح دادم که تلاشم برای جمعآوری دادهها آن طور که میخواستم جلو نرفته و شکست خورده است. بر خلاف انتظارم او خیلی همدلانه رفتار کرد و نشانهای از شککردن نسبت به چیزی که من گفته بودم در صدایش نبود. بعد از اینکه ماجرا را توضیح دادم خودش یک موضوع جدید برای تز من پیشنهاد کرد. گفت که به نظرش میتوانم روی مقالهای که در کلاس درس او روی توسعه مدل بوزروف برای رشد اقتصادی کار کرده بودم کارم را ادامه بدهم و آنرا تبدیل به تزم بکنم. من خودم شک داشتم که این کار شدنی باشد ولی خب در موقعیتی نبودم که مخالفت کنم.
لیبناستاین آدمی خیلی خوب و در مقام استاد راهنما فرد آرام و بیادعایی بود (چای داغ: کسانی که با بحثهای مدیریتی و مالی آشنایی دارند باید لیبناستاین را با تئوری ناکارایی X اش بشناسند. این تئوری میگوید که بنگاهها همیشه طبق مدل بیشینهسازی سودی نئوکلاسیک رفتار نمیکنند). از آن استاد راهنماهایی نبود که ابتکار عمل راهنمایی دانشجو را دست میگیرند و لذا به من اجازه میداد که هر کاری دوست دارم بکنم و این به من کمک کرد که خودم مستقلن فکر کنم. بعضی وقتها فکر میکنم که من هم باید بیشتر به همین شیوه با دانشجویان خودم رفتار کنم ولی به نظرم قضیه ریشه در شخصیت افراد دارد و من نمیتوانم جلوی خودم را بگیرم که دائمن به دانشجویانم نکاتی را پیشنهاد نکنم. در این مورد خاص ولی لیبناستاین ساکن ناگهان فعال شد و اتفاقن برای من خیلی خوب شد. دو سال بعد وقتی تزم را که یک مستند 250 صفحهای او به او تحویل دادم، اولین سوالی که ازم پرسید این بود که " به من اعضای کمیته تزت توضیح بده که چه طور ظرف دو سال از موقعیتی که فکر میکردی نمیتوانی بیش از یک مقاله کوتاه روی این موضوع بنویسی به این نقطه رسیدی؟" او به من کمک کرد تا اولین شغلم را در دانشگاه پنسیلوانیا (U-Penn) بگیرم ولی کمی بعد از آن تصادفی کرد که هیچ وقت بهبود کامل پیدا نکرد و چند سال بعد فوت کرد.
]]> چند وقت بعد لیبناستاین تماس گرفت تا خبر بدهد که مقاله من روی مدل بوزروپ برای کنفرانسی در مکزیکوسیتی پذیرفته شده است و کنفرانس هم یک ماه دیگر برگزار میشود. او خودش از طرف من مقاله را به کنفرانس ارسال کرده بود چون با برگزارکننده کنفرانس اقتصاددان معروف مکزیکی یعنی Victor Urquidi که موسسه El Colegio de Mexico را به برترین دانشکده اقتصاد مکزیک تبدیل کرد آشنایی داشت (چای داغ: سرگذشت این موسسه را در لینک قبلی بخوانید. در زمان جنگهای داخلی اسپانیا مکزیک این موسسه را به محلی برای جذب روشنفکران اسپانیایی که این کشور را ترک میکردند تبدیل کرده بود). استر بوزروپ خودش هم قرار بود در این کنفرانس باشد و لذا ماجرا میتوانست نقطه شروع خوبی برای مقاله من باشد. کم کم به این نتیجه رسیدم که وقت اقامت در تهران تمام شده و باید برگردم.به لحاظ زمانی کنفرانس مکزیکوسیتی نمیتوانست از اینکه بود بهتر باشد. زندگیام در تهران داشت پیچیده و در هم برهم میشد و بهرهوریام را از دست داده بودم ولی از آن طرف هم نمیتوانستم تصمیم بگیرم که آنجا را ول کنم و برگردم. نیاز داشتم که یک نفر از بیرون من را مجبور به اجرای این تصمیم بکند. چند سال بعد یعنی در مرداد 1359 کنفرانس دیگری (کنفرانس جهانی جامعه اقتصادسنجی) من را از تهران بیرون برد درست قبل از اینکه صدام به ایران حمله کند. آن موقع هم بهرهوری من در ایران افت کرده بود ولی نمیتوانستم تصمیم بگیرم که به خارج سفر کنم.
البته این را هم بگویم که غیر از شکست در جمعآوری دادهها برای تزم یک ماجرای دیگر هم زندگیام را دچار دردسر کرده بود. جایی را با برادرانم اجاره کرده بودیم ولی روابطمان با صاحبخانه در طول زمان بسیار بد شده بود و به جایی رسیده بود که دیگر در خانه آرامش نداشتیم تا به کارهایمان برسیم. ریشه درگیری هم در تثبیت اجارهها نهفته بود. این آخرین درس (و البته درسی عمرانه) بود که من قبل از ترک تهران گرفتم و خب درس هم به رفتار بازارها مربوط بود.
مخارج عظیمی که نسخه بازنگری شده برنامه پنجم بر جای گذاشته بود باعث ایجاد تورم بالایی، شاید در حد 25٪، شده بود که پیش از آن در ایران سابقه نداشت (چای داغ: البته احتمالن در دوران بعد از شهریور 20 تورم بالاتری هم تجربه شده بود). اگر فکر میکنید که ایرانیها خیلی نسبت به تورم حساس هستند باید بگویم حساسیت آن موقع حتی بیشتر هم بود. برای کنترل تورم شاه ، که تا آن موقع همه مشاوران عاقلش را اخراج کرده بود و خودش را عقل کل میدانست، مقررات کنترل قیمت را روی اکثر کالاها از جمله اجاره مسکن پیاده کرده بود.
مقررات تنظیم اجاره در تهران خیلی شبیه به سیاستی بود که در نیویورک اجرا شده بود ولی خروجی ماجرا خیلی با هم متفاوت بود. در نیویورک مستاجر مادامی که در یک خانه زندگی میکند همان اجاره را پرداخت میکند ولی اگر خانه را ترک کند اجاره جدید بر اساس قیمت بازار تنظیم میشود. من آدمهایی را میشناسم که هنوز هم جایی را در منهتن تحت اجاره دارند هر چند سالها است که این شهر را ترک کردهاند. اجاره بسیار پایینی که میپردازند برایشان ارزش دارد تا خانه را نگه دارند تا گاه و بیگاه که به نیویورک سفر میکنند آنجا اقامت کنند. داستانها مشابهی را هم در قاهره شنیدهام. خانواده یکی از دوستانم چند دهه است که در همان خانه در یک منطقه بالای شهر قاهره به اسم Garden City زندگی میکنند و چون مقررات از زمان ناصر اجرا شده است هنوز هم ماهیانه 6 دلار برای یک خانه چهار خوابه اجاره میدهند. خانهای که اجارهاش در شرایط فعلی شاید 5000 دلار باشد (یا حداقل تا سال قبل بود).
ولی بر خلاف نیویورک و قاهره که نشنیدهام که بحث کنترل اجاره باعث درگیریهای اجتماعی بشود (فقط باعث شده که خانهها تعمیر نشوند و به حال خود رها شوند) در ایران بلوایی به پا شده بود. صاحبخانهها دنبال همه جور راه حلی میگشتند که مستاجر قبلی را بیرون کرده و اجاره را افزایش دهند. ما ماهیانه 1200 تومان (حدود 170 دلار) برای آپارتمان میپرداختیم و قیمت بازار خانه دو برابر این بود. تار و پود حیات اجتماعی انگار داشت در اثر این قانون پاره میشد. یک بار که برگشتیم خانه دیدیم پلیس دم در خانه ایستاده چون صاحبخانه ادعا کرده که کفش زنانه در آپارتمان ما پیدا کرده است (شک نداشتیم که کار خودش بود تا ما را به رفتار غیراخلاقی متهم کند). صاحبخانه با اتهامات این طوری حداقل دوبار ما را به کلانتری – که با بعضی آدمهایش دوست بود - کشاند. یادم هست که یک بار داشت با افسر پلیس کلانتری پچپچ میکرد و چیزی در مورد خرابکارها میگفت (که آن موقع اصطلاح رایج برای چریکهای چپگرا بود). ماجرا داشت از رویه کمیک آن به وجه تراژیک و ترسناک تبدیل میشود و دیگر قابل تحمل نبود. یکی از فامیلها ما، که همیشه رفتار صاحبخانه ما را تقبیح میکرد، خودش درگیر کمکردن شر مستاجر خودش بود!
روشن بود که ما سه تا برادر جوان و کلهشق شانسی برای بردن این جدال نداشتیم. واقعن این کنفرانس لازم بود تا من را مخصمهای که خودم هم در شکلگیریاش نقش داشتم بیرون بکشد. در طی ماجرا بود که فهمیدم قضیه کنترل قیمتها میتواند چه قدر پیچیده باشد و وقتی سیاستگذاری اقتصادی بد با جهتگیری سیاسی نادرست آمیخته شود چه قدر اوضاع بدتر میشود.
حامد: برگردیم به کمبریج.
جواد: وقتی به کمبریج برگشتم حسابی درگیر نوشتن نسخه جدیدی از مقالهام برای کنفرانس شدم. مقاله ایده سادهای داشت که من آنرا توسعه دادم و تبدیل به تزم کردم. ایده من، که در فرضیه بوزراپ اهمیت داشت، این بود: روشهای زراعت پربازده، مثل کشت آبی در ایران، که معمولن پیشرفتهتر از سایر روشها به نظر میرسند در واقعیت کم بازدهتر هستند، چرا که بازده زراعی بالاتر ولی بهرهوری نیروی کار کمتری دارند. لذا مردم به سمت استفاده از روشهای کمبازده و پرمقیاس، مثل سوزاندن جنگلها و تبدیل آن به مزارع یا روشهای کشاورزی دیم در ایران، رو میآورند. این روشها صرفن وقتی که دیگر امکانش نباشد یا چگالی جمعیت به حدی برسد که این روشها نتوانند غذای کافی برای همه فراهم کنند متوقف میشوند. بر اساس این نظریه، جوامع سنتی آفریقایی که در جلگههای بزرگ ساکن بودند بهرهوری بالایی با معیار تولید بر نفرساعت داشتند. مشکل این بود که ساعتهای کمی کار میکردند و تنها در حد رفع نیاز محصول تولید میکردند. به این ترتیب مازادی تولید نمیشود که به کار توسعه شهرها و خلق تمدنها و غیره بیاید. (چای داغ: خلاصه تئوری خانم دکتر بوزروپ این است که فشار جمعیتی و کمبود غذا باعث تغییر در فناوری کشاورزی میشود. یعنی بر خلاف تئوری مالتوس که فناوری تولید غذا را برونزا فرض میکند و آنرا عامل محدودکننده جمعیت میداند بوزروپ معتقد است که نیاز مادر اختراع است! این مطلب جعفرخیرخواهان که چند وقت پیش در چای منتشر شد اشارهای به این نظریه بوزروپ دارد. نظرات بوزروپ در بحث اشتغال و توانمندسازی زنان و تحلیل جنسیتی هم پرطرفدار است)
من میخواستم ببینم که آیا در ایران هیچ نشانهای پیدا میکنم از اینکه مناطقی که بارش باران بیشتری داشتند کمتر از کشاورزی آبیاری استفاده میکردند و لذا اقتصاد و کشاورزی کمتر توسعهیافتهای داشتند. این فرضیه من با این مشاهدات عمومی که بهترین کشاورزان ایران از مناطق خشک مثل یزد و اصفهان میآمدند که از قضا از چند قرن قبل زیرساختهای بهتر و اقتصادهای قویتری داشتند. من روشی برای تست این ایده پیدا کردم که با معیارهای اقتصادسنجی آنروزها خیلی هم روش پیشپاافتادهای نبود.
در کنفرانس مکزیک استقبال خوبی از مقالهام شد. بوزروپ خیلی تشویقم کرد و من با تمام قوا کار کردم تا تزم را تمام کنم که البته 18 ماه طول کشید.
ادامه دارد ...
]]>به نظرم حسن این روش این است که به جای اجرای پروژههای طولانی و بزرگ و درگیر بوروکراسی و درگیریهای رایج بین کارفرما و مشاور و ناظر و الخ به متخصصان اجازه میدهد تا با سربار کم و در یک زمان فشرده خلاقیت و تخصص خود را در اختیار برنامهریزان شهری قرار دهند. این موضوع خصوصن در ایران که این نوع مشکلات و هزینهها بیشتر است ممکن است کارآمدی خالص پروژه را افزایش بدهد.
اسمش را میگدارم تحلیل مردم-متخصصمحور را چون صرفن ترجیحات شهروندان را آشکار نمیکند و بیشتر تخصص آنها را به خدمت میگیرد. .
]]>سخنرانی با یک سوال مهم شروع میشود: چرا وضعیت اقتصادی آمریکای شمالی و جنوبی این قدر با هم فرق دارد؟ نویسندگان به سراغ تاریخ میروند و ماجرا را از حدود پنج قرن قبل که استعمارگران اسپانیایی آمریکای لاتین را تحت کنترل داشتند و انگلیسیها بخش شمالی قاره آمریکا شروع میکنند. اگر در ذهنمان مرور کنیم ظاهرن به لحاظ قابلیت کشاورزی و امکانات طبیعی دو قسمت این قاره تفاوت خیلی شدیدی با هم ندارند. آمریکای لاتین معادن مس و طلای فراوان دارد و به لحاظ کشاورزی و دامداری هم کشورهایی مثل آرژانتین تا همین اواخر جزو سرآمدان دنیا به حساب میآمدند. تمدنهای بومی هر دو بخش عملن توسط فاتحان غارت و نابود میشوند و لذا این هم نباید عامل مهمی در تبیین این تفاوت باشد. چه میشود که با وجود شرایط اولیه کمابیش برابر بعد از پنج قرن بخش مهمی از آمریکای لاتین با معضل فقر درگیر است و آمریکای شمالی جزو ثروتمندترین نقاط دنیا؟
نویسندگان پاسخ را در شیوه حکومتداری و نهادهای اجتماعی جست و جو میکنند. به اعتقاد آنها اسپانیاییها در جنوب نوعی حکومت غارتگرانه (Extractive) به وجود آوردند که اساس آن بر بردهداری یا اجبار نیروی کار محلی برای کار به نفع اربابان خارجی و انتقال ثروت حاصله به کشور اسپانیا بود. انگلیسیها با همین شیوه شروع کردند ولی وقتی دیدند که این روش خوب جواب نمیدهد شیوه دیگری در پیش گرفتند. مهاجرت داوطلبانه را تشویق کرده و مقرر کردند که به هر مهاجر مقدار خوبی زمین بدهند. ضمنن مهاجران دارای حق رای و مشارکت سیاسی بودند و لذا جامعهای درست شد که افراد بیشتری در سطح خرد دارای انگیزه نوآوری و رقابت و خلق ثروت بودند (طبعن میدانیم که این مشارکت مخصوص مهاجران سفیدپوست بود و این نظام سیاسی جریان بردهداری و استثمار بردهها و ساکنان بومی را تا چند قرن پس از آن متوقف نکرد). نویسندگان این نوع ساختار اجتماعی را دارای مشارکت حداکثری (Inclusive) مینامند و آنرا در تقابل با نظام غارتی بررسی میکنند و باقی ماجراها. کتاب صرفن به قاره آمریکا محدود نیست و در فصلهای بعدی کشورهایی مثل ژاپن و چین با هم مقایسه میشوند.
اسلایدهای سخنرانی از اینجا قابل دسترسی است و لذا میتوانید ماجرا را با جزییات بیشتری بخوانید.
یک سوال مهم که در سخنرانی مطرح شد (و اصولن یک سوال عمومی و مهم پیش روی این نوع مطالعات است) این بود که پیامدهای سیاستی (Policy Implications) این نوع مدلها چیست و درک ریشههای تاریخی و قدیمی چه کمکی برای سیاستگذاریهای امروز ما میکند؟ سوال من پیرو سوال قبلی این بود که آیا ساختار مشارکت حداکثری در همه شرایط جغرافیایی و تولیدی - به عمد نمیگویم شرایط فرهنگی و اجتماعی - قابلیت رشد و پایداری دارد؟ یعنی حتی اگر بدانیم که این نوع ساختار در بلندمدت بازده بیشتری دارد آیا توزیع منابع و شیوه تولید روی انگیزه طبقات صاحب قدرت برای گسترش شیوه مشارکتی تاثیر ندارند؟
این را هم در پرانتز بگویم که یک ویژگی مثبت عاجماوغلو (غیر از نوآوری و پرکاری و الخ) فروتنی و شکیبایی او در برخورد با سوالها است. در جمعهای مختلف این را دیدهام که تمام سوالات را به دقت و احترام گوش میکند و هر سوالی را خودش دوباره صورتبندی کرده و به چند سوال مشخصتر میشکند و میگوید که این سوالها هر کدام به کجای بحث مربوط هستند و چه اهمیتی دارند و چرا جالب هستند. البته در حین جوابدادن معمولن این را زیاد میشنوید که خب من در پاسخ به این سوال این مقاله را نوشتهام یا دارم برای پاسخ به این سوال به نوشتن مقاله جدیدی فکر میکنم و الخ :)
]]>نوع مدرسه: تمرکز اصلی، هدف اصلی، موضوع تحلیل، گروه هدف، نماینده انسانها، نماینده ترجیحات انسانها، تحلیل تضاد، معیار تحلیل مساله
مدارس بازرگانی: فروش محصول، خلق پول، سیاست درون سازمان، 1٪، منابع انسانی، سهامداران، جنگ قیمت، کارایی
مدارس سیاست عمومی: فروش دموکراسی، بسط صلح، سیاست انتخاباتی، 99٪، حقوق بشر، رایدهندگان، جنگ داخلی، برابری
دانشکدههای اقتصاد: فروش اقتصاد!، Identification، اقتصاد سیاسی، مالیات بهینه، انسان اقتصادی، نظریه عاملیت، تعادل نش، بهینهسازی محدود
شاهکارش از دید ما دو نفر مقایسه گروه هدف بود: 1٪ (مدارس بازرگانی)، 99٪ (مدارس سیاست عمومی) و مالیات بهینه از هر کدام (اقتصاددانان)
]]>جواد: در بانک مرکزی که بودی میتونستی به خوبی به همریختگی که ناشی از چهار برابر شدن یک باره قیمت در دو سال قبل بود را حس کنی. پول خیلی زیادی داشت وارد کشور میشد و باید یک جوری خرجش میکردند. همان طور که گفتی قیمت نفت در دسامبر 1973 (آذر 1352) به یک باره از 3 دلار به 12 دلار رسید و درآمد نفتی ایران را بیش از چهار برابر افزایش داد (چای داغ: چون تولید نفت یک هزینه ثابت دارد، جهش قیمت فروش از 3 به 12 درآمد فروشنده را بیش از چهار برابر افزایش میدهد). متاسفانه این جهش در زمان بسیار بدی رخ داد. سازمان برنامه، که رییش خداداد فرمانفرماییان بود (چای داغ: فرزند عبدالحسین فرمانفرما معروف که علی حاتمی در هزاردستان (البته با جا به جایی تاریخ و ماجراها) او را در نقش خان مظفر بازسازی کرده بود)، نسخه اولیه برنامه پنجم را تهیه کرده و در آن 17 میلیارد دلار هزینه سرمایهگذاری در نظر گرفته بود که خب طبعن افزایش قیمت نفت در آن منعکس نشده بود. اواخر سال 1352 که قیمت نفت تازه بالا رفته بود شاه میخواست که اهداف برنامه به سمت بالا بازنگری شوند. آنهم نه به مقدار کوچک بلکه تا حد 54 میلیارد دلار سرمایهگذاری!
]]> !حامد: و خب داستان معروف مخالفت تکنوکراتها با آن و خشم شاه علیه آنها!جواد: بلی! سازمان برنامه با این تغییر مخالفت کرد و طرفدار تزریق تدریجی پول نفت به اقتصاد بود. یادم هست که یک جایی خواندم که در کنفرانس مشهور رامسر که برای بازنگری برنامه پنجم تشکیل شد، معاون اجتماعی سازمان برنامه مظلومیان (رییس احمد اشرف) گفته بود که اگر این اتفاق بیفتد یعنی بودجه چهار برابر شود در ایران انقلاب خواهد شد!
شاه که حوصلهاش از التماس کردن از سازمان برنامه برای بودجه سر رفته بود (همیشه بین طرفین تنشی بر سر بودجه نظامی وجود داشت) و به اندازه کافی برای تحقق رویاهایش صبور نبود مخالفان را نقزن خطاب کرد. به همین منوال کسانی که طرفدار افزایش هزینه بودند عملن وفادار به اعلیحضرت معرفی شدند. شاه و هویدا راه خودشان را رفتند، اهداف برنامه پنجم به طرز چشمگیری بلندپروازانهتر شد و خلاصه به قول معروف دیگر بقیه ماجرا تاریخی است که همه میدانیم.
حامد: یکی از دوستان که آن زمان در سازمان گسترش مسوولیت داشت تعریف میکرد که تا قبل از این دوران پول کم بود و لذا روی هر طرح کلی وقت صرف میکردند. به این خاطر شرکتهای خوبی مثل ماشینسازی تبریز و اراک و آذراب از دل برنامهریزیهای دهه چهل بیرون آمد. ولی وقتی درآمد نفتی بالا رفت یک کارشناس باید با عجله روی آماده کردن چندین طرح کار میکرد و لذا کلی پروژه ضعیف سرمایهگذاری در کشور اجرا شد.
جواد: دقیقن همین طور است. وقتی برنامه را بزرگ کردند طبعن باید پولها هم با سرعت بیشتری خرج میشدند. آدمهای کمی دل و جرات و امکانش را داشتند که به عنوان "نقزن" شناخته شوند. اگر کسی در سازمان برنامه یا بانک مرکزی مسوولیت داشت و به اندازه کافی از منابع خرج نمیکرد در معرض این خطر بود که برچسب غیروفاداری و عدم اعتقاد به برنامههای عظیم شاه برای رسیدن به "تمدن بزرگ و پشتسرگذاشتن آلمان تا سال 1374 را" بخورد. جالب است که این سیستم ظرف یک سال تقش درآمد. یادم میآید که عبدالمجید مجیدی که جانشین فرمانفرماییان مغضوب شده بود اعلام کرد که به دلیل کمبود درآمدها نظام دولتی باید کمربندها را سفت ببندد!
همان طور که اشاره کردی این رویکرد یک چرخش اساسی در برنامهریزی توسعه بود. در دهه 40 که ابتهاج، سمیعی، مقدم و فرمانفرماییان ریاست سازمان برنامه را بر عهده داشتند توسعه مملکت به معنی تلاش برای ساختن چیزی بود. در دهه پنجاه توسعه به مثابه ساختن جایش را به توسعه به مثابه خریدن یک چیزهایی داد!
حامد: جالب است که خیلیها فکر میکنند دوران طلایی اقتصاد ایران با رشد قیمت نفت و از سال 1353 شروع شد. در حالیکه این پایان دوران طلایی و آغاز افول بود.
جواد: متاسفانه تجربه دهه 40، همان دههای که ایران پرچمدار رشد اقتصادی در جهان بود، یعنی شبیه موقعیتی که برزیل، هند و چین این روزها دارند، به چیزی ختم شد که هاشم پسران (با اسم مستعار Thomas Walton!) در مقالهای در مجله مطالعات خاورمیانه (IJMES 1980) آنرا "فاجعه توسعه" نامید. از گروه معماران معجزه رشد ابتهاج با اتهام فساد مالی به زندان افتاد. اتهامی که خیلیها آن را ساختگی میدانستند. فرمانفرماییان، مقدم و سمیعی هم خدمت دولتی را ترک گفتند. جالب است بدانیم که به سمیعی یک شغل مشاوره در دولت هویدا دادند چون منبع درآمد دیگری نداشت! (نقل از کتاب Eminent Persians عباس میلانی).
فرمانفرماییان یک سالی خانهنشین شد و بعد شغلی در بخش خصوصی شروع کرد (مصاحبه او در پروژه تاریخ شفاهی را بخوانید) (چای داغ: مصاحبه خداداد فرمانفرماییان و مجیدی به فارسی ترجمه شدهاند و روی وب هم مصاحبههای خوبی وجود دارد).
برای اینکه یک حسی از اوضاع در وضعیت پول بادآورده نفت بدهم بگذارید داستانی را از بانک مرکزی تعریف کنم. ماجرا به برادر جوانتر عبدالمجید مجیدی مربوط میشود که من از هاروارد او را میشناختم. مجیدی جوان در هاروارد Mason Fellow بود (میسون برنامهای بود که برادر بزرگترش و بقیه روسای سازمان برنامه و بانک مرکزی در دهه 40 و 50 آنرا گذرانده بودند). من برخی از آنها را میشناختم چون حل تمرین درس اقتصاد خردی بودم که شرکتکنندگان در این دوره باید آنرا میگرفتند.
این تکنوکراتهای رده میانی حوصله این درس تئوری اقتصاد را نداشتند و از من میخواستند که تمرینهایشان را برایشان انجام بدهم. یکی از شرکتکنندگان بعد از چند ماه که در برنامه بود تعجب کرده بود که چرا از CIA صدایش نمیکنند تا شغل مهمی را در ایران به او پیشنهاد کنند! قسمت سیا ی ماجرا را نمیدانم ولی انتظار گرفتن پست بالا در ایران برای کسانی که این بورس را گرفته بودند چندان دور از انتظار نبود. عبدالمجید مجیدی، که خودش همین دوره را در دهه 40 گرفته بود، ابتدا وزیر کار شد و بعدن هم به ریاست سازمان برنامه رسید. یکی دیگر از دانشجویان برنامه یعنی کارلوس سالینانس در دهه 80 رییس جمهور مکزیک شد و البته بعدن مجبور شد تا به دلیل متهم شدن به قتل و فساد از کشور فرار کند.
خلاصه، مجیدی جوان از من پرسید که در تهران چه کار میکنم و وقتی دلیلش را به او گفتم، یعنی گفتم که دارم روی پروپوزالی برای بررسی باروری در ایران کار میکنم، باور نکرد. به نظر او میرسید که با تحصیلاتی که من داشتم وقت عمل رسیده بود و عمل هم عمل پولدار شدن بود. بهم گفت که دنبال راههایی برای خرج کردن بودجه میگردد و (شاید هم داشت شوخی می کرد) ازم میپرسید که پروژهای دارم که پولش را او بدهد؟!
حامد: وسوسه نشدید که کار تحقیق را ول کنید و جذب یک کار اجرایی شوید؟
جواد: راستش در شهری که پول زیادی داشت جا به جا میشد و قیمت زمین هم سر به فلک برداشته باشد خیلی امکان تمرکز وجود نداشت. مقاومت در مقابل این وسوسهها البته آسانتر از حواسپرتیهایی بود که من به علت گفت و گوهایم با روشنفکران چپ دچارش میشدم. من باید خودم را از این ماجراها دور میکردم و به قول معروف باید دماغم را به سنگ آسیا میمالیدم (زیر بار کار میرفتم) و پای کار میایستادم تا پروپوزالم در مورد اصلاحات ارضی و باروری روستایی را تکمیل کنم.
البته خوشبختانه فضای بخش تحقیقات بانک مرکزی، که هاشم پسران رییسش بود، آرام و آماده کار جدی بود. ضمنن من به صورت غیرمنتظرهای حمایتهایی از سطحهای بالاتر بانک مرکزی هم دریافت کردم. یک روز از من خواستند تا به دیدار رییس بانک مرکزی یعنی حسنعلی مهران، که به تازگی این سمت را از دکتر محمد یگانه دریافت کرده بود، بروم. انتصاب او شاید در راستای جا به جایی افراد برای حمایت از برنامه پنجم بود ولی خیلی مطمئن نیستم. مضطرب به اتاق او در طبقه چهارم رفتم (چون نمیدانستم قضیه چیست). وقتی بهم گفت که چه کمکی میتواند به من در تحقیقم بکند خیالم راحت شد. او نامهای که خطاب به دکتر یگانه و در مورد من نوشته بود را در دست داشت و میپرسید که چه کار باید بکند. استاد راهنمایم خوبم هاروی لیبناشتاین از رفیق تنیس یعنی A. J. Meyer که استاد نفت در هاروارد بود خواسته بود که او به رفیق قدیمیش یعنی محمد یگانه نامه بنویسد و بگوید که من دانشجوی خیلی خوبی هستم و یگانه میتواند در امر تحقیقم به من کمک کند! چون دیگر تا آن موقع من ارتباطاتم را با مرکز آمار برقرار کرده بودم ازش تشکر کردم و گفتم که اوضاع مرتب است و نیاز به کمک ندارم. البته خیلی زود فهمیدم که اشتباه میکردم و نیاز به کمک داشتم ولی مطمئن نبودم که کمکی که نیاز داشتم از دست او بر میآمد.
حامد: چه اتفاقی افتاد؟
جواد: اتفاقات بد! من یک کپی از پروپوزالم را برای دکتر توفیق فرستادم و منتظر پاسخ او شدم. در این اثنا هم هاشم هم آنرا خواند و تذکراتی روی پروپوزال داد، که مایه شگفتی من شد چون فکر میکردم او بیشتر به کلان و سنجی علاقهمند است و توجهی به این موضوعاتی که من کار میکردم و از دید خیلیها جامعهشناسی روستایی بود ندارد. من اشتباه میکردم! اقتصاددانهای خوب نسبت به شنیدن ایدههای خوب مستقل از حوزه کار مشتاق هستند.
یک هفته گذشت و خبری از توفیق نشد و لذا من به دفتر او زنگ زدم. منشیاش از اینکه من را پیدا کرده بود خیلی خوشحال شد و گفت که داشتند دنبال من میگشتند. دکتر توفیق میخواست من را ببیند و چون شمارهای از من نداشتند نتوانسته بودند با من تماس بگیرند. ماجرا خیلی خوب به نظر میرسید ولی چرا این قدر عجله داشتند؟ یعنی واقعن این قدر از پروپوزال من خوشش آمده بود که میخواست فوری آنرا اجرا کنیم؟ به نظر پاسخ احمقانهای به سوال قبلی میرسید ولی خب من جواب بهتری به ذهنم نیامد.
رفتم به همان دفتر کار بزرگی که پنج ماه پیش او را آنجا ملاقات کرده بودم و برایم در نوشتن پروپوزال آرزوی توفیق کرده بود. پروپوزال من روی میز او بود ولی به نظر میرسید که اصلن خوانده نشده است. توفیق با این جمله شروع کرد که "شما را سخت میشود پیدا کرد". دکتر اشرف هم نمیدانست که شما را از کجا باید پیدا کرد. گفت که مدتی است که دنبال من میگردند و متاسفانه باید بگویم که نمیتوانیم به شما در این تحقیق کمک کنیم چون به ما گفتهاند که انجام پروژههای دانشجویی در حوزه تحقیقات روستایی باید متوقف شود. یک سری از چریکهای چپگرا در سیستم سرشماری ما رخنه کردهاند و دولت (منظورش ساواک بود) انجام هر نوع سرشماری را ممنوع کرده است. همان طور که میدانی تمام تمرکز من روی سرشماری 1355 (که یک سال بعد باید انجام میشد) و لذا نمیتوانم ریسک کنم. خیلی متاسفم!
بهت زده شده بودم ولی خب میفهمیدم که چه میگوید. تصویر آن مرد جوان با سبیلهای مشکی پرپشت که تابستان قبل سر میز شام میدیدیم در ذهنم آمد. نمیتوانستم چیزی بگویم. کیفم را برداشتم و رفتم بیرون. حالا کل ماجرا به هم میآمد. کتابچههای کوچکی که گروههای دانشجویی ضدشاه در آمریکا بین من تقسیم کرده بودند و عنوانش بود "مسایل اصلاحات ارضی در استان ...". این کتابچهها حاوی اطلاعات دقیقی راجع به توزیع زمین و زندگی دهقانان بود و من حالا میفهمیدم که دادههای آنها از کجا آب میخورد. من یک دوجین از این کتابچهها را در اتاقم در کمبریج داشتم.
عملن داشتم گریه میکردم. چه کار باید میکردم؟ چه جوری باید ماجرا را به استاد راهنمایم توضیح میدادم؟ ممکن بود فکر کنند که من در تهران فقط وقت تلف کرده بودم. داستان من بیشتر به بهانههای رایجی مثل "آقا مشقمان خانه داییام جا ماند" (نسخه جواد: تمرینم را سگ خورد) شبیه بود. چند روز بعد به ذهنم رسید که به استاد راهنمایم هاروی لیبنشتاین زنگ بزنم و ماجرای این شکست را توضیح بدهم. میتوانستم بهش بگویم که نامهای که توسط دوستش به یگانه فرستاده بود عملی نشده بود چون رییس بانک مرکزی تغییر کرده است. این توضیح او را در موقعیت دفاعی قرار میداد.
ادامه دارد ...
]]>